Het Dutch Protocol onder de loep

Het "Dutch Protocol" is de internationaal gangbare term voor de werkwijze die in de jaren negentig aan de VU werd ontwikkeld door Peggy Cohen-Kettenis en Henriette Delemarre-van de Waal: pubertijdsremmers vanaf Tanner-stadium 2, cross-sex hormonen rond het zestiende levensjaar, eventueel chirurgie na de meerderjarigheid. De methode werd in 2014 gepubliceerd op basis van een cohort van vijfenvijftig kinderen (De Vries et al., Pediatrics).

Vijfenvijftig. Zonder controlegroep. Met één deelnemer overleden aan een chirurgische complicatie — uit de tabel verwijderd. Met psychologische uitkomsten gemeten via zelfrapportage. Met uitkomstmaten die zo zijn samengesteld dat verbetering bijna onvermijdelijk werd.

Replicatie die nooit kwam

De internationale standaard zou dan dertig jaar lang stoelen op dit ene cohort. Replicatiepogingen — Carmichael (UK, 2021), Chen (VS, 2023) — vonden geen meetbare verbetering op de primaire uitkomstmaten. Die studies kregen in Nederland nauwelijks aandacht. De auteurs van het oorspronkelijke protocol bleven publiekelijk volhouden dat de praktijk evidence-based was, ook nadat externe systematic reviews die claim hadden gefalsificeerd.

Hoe het frame verschoof

Wie de oorspronkelijke publicaties leest, ziet een experimentele setting met strikte inclusiecriteria: stabiele dysforie vanaf de vroege kinderjaren, geen comorbiditeit, stabiele gezinssituatie. Wie naar de huidige Nederlandse praktijk kijkt, ziet aanmeldingen waarvan een aanzienlijk deel laat-debuut, hoge psychiatrische comorbiditeit en complexe gezinssituaties heeft — exact de groep die in het oorspronkelijke onderzoek werd uitgesloten. Het protocol wordt toegepast op patiënten waarvoor het nooit bedoeld was.

De geschiedenis van het Dutch Protocol is geen succesverhaal van Nederlandse zorginnovatie. Het is een geschiedenis van een methode die werd gegeneraliseerd voorbij haar evidentie, gepromoot voorbij haar resultaten, en verdedigd voorbij het punt waarop andere landen al hadden ingegrepen.